September 5

Hoe een gijzeling de tv-journalistiek voorgoed veranderde

De Olympische Spelen van München in 1972 waren aangekondigd als ‘die heitere Spiele’, de vrolijke Spelen. Ze werden het podium voor een terroristische aanslag. Het wurgende drama ‘September 5’ bekijkt die fatale dagen door de ogen van een Amerikaans tv-team.

De Olympische Zomerspelen van 1972 waren om meerdere redenen historisch. Ze vonden plaats in München, en Duitsland zag het evenement als de perfecte kans om te tonen dat het zijn donkere recente geschiedenis achter zich had gelaten.
Bovendien maakte nieuwe technologie zoals satellieten het mogelijk om de Spelen voor het eerst wereldwijd live op televisie te brengen. 900 miljoen mensen – meer dan bij de maanlanding drie jaar eerder – keken ook, zij het niet uit louter sportieve nieuwsgierigheid. Op 5 september gebeurde iets wat een sleutelmoment zou worden voor de televisiejournalistiek in het algemeen: een terroristische aanslag tijdens de Spelen.
De gijzeling van Israëlische atleten en coaches door de Palestijnse beweging Zwarte September was in 1999 al de basis van een geweldige documentaire, ‘One Day in September’ van Kevin Macdonald. ‘Ik was 19 toen ik die in de cinema zag en was diep onder de indruk’, vertelt de Zwitserse cineast Tim Fehlbaum op het festival van Venetië, waar hij ‘September 5’, zijn gedramatiseerde versie van de feiten, aan de wereld voorstelde. ‘Ik ben film gaan studeren in München en merkte dat de gijzeling van 1972 er nog altijd in het collectieve geheugen zit. Rond 2020 besefte ik dat het bijna 50 jaar geleden was. Op dat moment hebben mijn producenten en ik beslist het verhaal nog eens op te diepen.’
Het oorspronkelijke idee was een amalgaam te bouwen van alle mogelijke perspectieven – de slachtoffers, de gijzelnemers, de politie, de politici en ook de media. Tijdens hun research vonden ze een ooggetuige die toen voor ABC Sports werkte. De Amerikaanse tv-zender zat tijdens de Spelen in een eigen studio vlak buiten het Olympisch dorp. Plots hoorden de journalisten geweerschoten. Dat was het begin van 22 uur ononderbroken live coverage van wat zich afspeelde.

‘Wat mij interesseerde, was dat het hier niet ging om geoefende politieke journalisten, maar om sportverslaggevers die plots de switch moesten maken naar geopolitieke actualiteit’, zegt Fehlbaum. ‘Ze hadden daardoor een onbevangen blik op wat gebeurde en hoe ze het moesten aanpakken.’

Vlieg op de muur

‘September 5’ maakt van de kijker een vlieg op de muur in de claustrofobische studio, minutieus gereconstrueerd en gevuld met de analoge technologie van toen. Iedereen staat er onder hoogspanning, omdat ze voortdurend moeten improviseren op een zoveelste onverwachte wending, maar ook omdat ze zich goed bewust zijn van de morele en ethische implicaties van hun beslissingen. Moeten ze live blijven uitzenden, met het risico dat ze iemands dood filmen? Hoe dicht bij de gebeurtenissen mogen ze gaan voor ze er een invloed op hebben? Probeer je nieuws als eerste te brengen, of wacht je op bevestiging? Waar ligt de grens tussen nieuws en entertainment? Al die vragen komen in de film aan bod.
Een belangrijke speler in het hele verhaal was Roone Arledge (gespeeld door Peter Sarsgaard), hoofd van ABC Sports en mee in München. ‘Wat we brengen, is geen politiek, maar emotie’, stelt hij in een discussie met zijn collega’s. ‘Dat is een belangrijke zin’, beaamt Felhbaum. ‘Arledge had Engelse literatuur gestudeerd en geloofde sterk in de mythe van de Heldenreis. Hij was de eerste die van elke wedstrijd een verhaal probeerde te maken waarin ook het privéleven van de sportlui een rol speelt, iets wat we vandaag vanzelfsprekend vinden. Hij vond ook dat de tv-kijker het best mogelijke zicht moest hebben op de sportprestaties. Hij bedacht zelfs een speciale handcamera om dat voor elkaar te krijgen. Die vernieuwende manier van denken bracht zijn team op het idee om die dag een van de camera’s naar buiten te rollen en alles live te filmen.’

Emotie

Later zou Arledge naast de sportdienst ook de nieuwsdienst bij ABC leiden, op basis van wat hij in München had laten zien. Het is dus niet overdreven te stellen dat hij er toe heeft bijgedragen dat ook nieuwsverslaggeving vandaag meer gedreven wordt door emoties dan pure feiten. ‘Dat is een van de vragen die we stellen in de film’, geeft Fehlbaum toe. ‘Maar er is geen eenduidig antwoord. Emotie kan immers ook positieve gevolgen hebben. Denk bijvoorbeeld aan George Floyd. Die beelden waren hard en gewelddadig, maar ze maakten een emotionele reactie los die tot goede dingen heeft geleid. Het is dus dubbel. Maar de Spelen van München waren op dat vlak zeker een keerpunt in de mediageschiedenis.’
De sportjournalisten van ABC waren trouwens niet als enigen compleet onvoorbereid op dit soort gebeurtenissen. Ook de Duitse ordediensten wisten niet van welk hout pijlen te maken. Veelzeggend detail: amper drie weken na de tragedie van 5 september 1972 creëerde de overheid GSG 9, het allereerste speciale interventieteam in het naoorlogse Duitsland.

Ruben Nollet in De Tijd, 18 februari 2025