I'm Still Here

In de clinch met een militaire dictatuur

Met ‘I’m Still Here’ buigt de Braziliaanse cineast Walter Salles (‘The Motorcycle Diaries’) zich over een drama dat hem persoonlijk tekende: de verdwijning van een voormalige linkse politicus tijdens de militaire dictatuur. Maar de film is vooral het pakkende portret van een vrouw die koppig blijft strijden voor haar gezin.

In de Braziliaanse film ‘I’m Still Here’ zien we de impact van de militaire dictatuur die het land meer dan 20 jaar in haar greep had. Maar als het drama naar de keel grijpt, is het omdat regisseur Walter Salles (‘Central do Brasil’, ‘The Motorcycle Diaries’) het onderwerp vanuit een intieme invalshoek benadert.
Op 20 januari 1971 klopten gewapende agenten van de geheime dienst SNI in Rio de Janeiro aan bij het huis van Rubens Paiva, een burgerlijk ingenieur die tot de militaire staatsgreep van 1964 in het parlement zetelde voor de arbeiderspartij PTB. Hij werd meegenomen ‘om een verklaring af te leggen’, net als zijn echtgenote Eunice. De vrouw kwam na twee weken weer vrij, maar Rubens bleef weg, zonder nieuws over zijn situatie of locatie. En dat zou vele jaren lang zo blijven.

Licht en leven

‘I’m Still Here’ is gebaseerd op de succesvolle autobiografische roman van Paiva’s jongste zoon Marcelo uit 2015, en Salles was meteen geïnteresseerd om er een film van te maken. Daar had hij ook een goeie reden voor: hij kende de Paiva’s persoonlijk.
‘Er zijn twee dingen die me gemaakt hebben tot wie ik ben: cinema en dat gezin’, stelt Salles op het festival van Venetië, waar ‘I’m Still Here’ bekroond werd voor zijn scenario. ‘In 1969 ging ik voor het eerst langs in het huis dat het hart van deze film vormt. Ik was toen 13 en het eerste wat me opviel, was hoeveel leven daar hing. Het huis keek uit op het strand, er was veel licht, altijd muziek, mensen die dansten, politieke discussies. Heel anders dan bij mij thuis. Bij de Paiva’s stond de deur altijd open voor iedereen. Je liep er voortdurend nieuwe mensen tegen het lijf. Ik ben er twee jaar lang vaak geweest, en elke keer dat ik er kwam, voelde ik mijn wereld groter worden. Daar heb ik ook pas beseft wat de dictatuur betekende, toen Rubens Paiva verdween.’
In het eerste half uur van ‘I’m Still Here’ brengt Salles die bruisende omgeving knap tot leven, al voel je van bij het begin ook de duisternis die om de hoek loert. De eerste scène toont Eunice die schijnbaar zorgeloos in zee zwemt, waarna er plots een legerhelikopter overvliegt.
Eunice is onmiskenbaar de centrale figuur, en actrice Fernanda Torres – niet toevallig genomineerd voor een Oscar – zet de vrouw in al haar facetten neer. Ze maakt zich enorme zorgen, maar houdt zich sterk voor haar kinderen. Ze zit vol woede, maar laat die niet blijken om haar gezin niet in gevaar te brengen. Ze voelt zich machteloos, maar blijft binnen het onmenselijke systeem zoeken naar gerechtigheid. Ze gaat zelfs rechten studeren, om anderen te helpen en om de antwoorden te krijgen waar ze naar smacht.
‘Voor mij houdt politiek pas steek als je ernaar kijkt door een menselijke lens’, vindt Salles. ‘In zijn boek realiseert Marcelo Paiva zich dat zijn moeder de stille heldin is geweest van het hele verhaal, dat 40 jaar overspant. Ik heb geprobeerd om dat zo eerlijk mogelijk weer te geven.’

Angstwekkend relevant

De cineast stond in 2019 op het punt om de productie in gang te zetten toen de actualiteit hem een hak zette. De radicaal-rechtse ex-militair Jair Bolsonaro won de presidentsverkiezingen in Brazilië, en een verhaal over het verleden werd plots angstwekkend relevant.
‘We zijn in die periode op een haar na opnieuw in een dictatuur beland’, zucht Salles. ‘Het is uiteindelijk niet zover gekomen, maar de Braziliaanse cinema is wel vier jaar stilgevallen. Op zijn allereerste dag als president liet Bolsonaro het ministerie van Cultuur ontbinden. Ik had ‘I’m Still Here’ onmogelijk kunnen maken terwijl hij aan de macht was. Met deze thematiek hadden we nooit de toestemming gekregen om op straat te draaien, en die vrijheid had ik nodig. Het mocht geen kostuumdrama worden. De film moest leven, met echte karakters en een authentieke omgeving. Dus heb ik vier jaar gewacht om eraan te beginnen.’
‘I’m Still Here’ maakt twee tijdsprongen. De eerste brengt ons naar 1996, het jaar dat Eunice eindelijk de informatie krijgt waarvoor het gezin gevochten heeft. De tweede voert de film naar 2014, wanneer Eunice getroffen is door de ziekte van Alzheimer. Daar wordt het personage trouwens gespeeld door Fernanda Montenegro, in het echte leven de moeder van Fernanda Torres en de actrice met wie Salles in 1998 zijn grote doorbraakfilm ‘Central do Brasil’ maakte.
De geheugenproblemen van Eunice zijn ontegensprekelijk bedoeld als waarschuwing dat Brazilië de gruwel van de dictatuur niet mag vergeten. De verkiezing van Bolsonaro maakte duidelijk hoe groot dat risico is. Toen ‘I’m Still Here’ in november in de zalen kwam in Brazilië, probeerden radicaal-rechtse groeperingen een boycot te organiseren. Zonder succes. De film werd de grootste Braziliaanse hit sinds de pandemie.
‘Vandaag is het meer dan ooit noodzakelijk om films te maken, en kunst in het algemeen’, besluit Salles. ‘Het belangrijkste instrument tegen de desinformatie waar repressieve krachten op teren is onderwijs, cinema, literatuur en kunst. Een vriend van mij zegt altijd: ‘We hebben de middeleeuwen meegemaakt en dat was een donkere tijd, maar daarna volgde de Renaissance.’ Ik hoop dat het nu weer zo zal zijn.’
Ruben Nollet De Tijd 24/2/2025